Blog

Stan prawny i zasady Programu

Przez wiele lat kotły na węgiel i drewno stanowiły standardowe wyposażenie polskich domów. Proste w obsłudze i stosunkowo tanie urządzenia miały jednak istotną wadę: niską sprawność oraz wysoką emisję zanieczyszczeń.

Dziś ten model ogrzewania stopniowo odchodzi do przeszłości. W kolejnych województwach zaczynają obowiązywać przepisy, zgodnie z którymi nie można już użytkować kotłów bezklasowych oraz urządzeń klas 3 i 4. Nie ma przy tym jednego terminu dla całej Polski – daty zależą od województwa, a niekiedy również od miasta, gminy lub strefy uzdrowiskowej.

Znajomość obowiązujących terminów pozwala odpowiednio wcześniej zaplanować modernizację systemu grzewczego. Istotnym wsparciem w realizacji takiej inwestycji jest program „Czyste Powietrze”, w ramach którego można uzyskać dofinansowanie między innymi na wymianę nieefektywnego źródła ciepła i poprawę efektywności energetycznej budynku.

Dlaczego starsze kotły są wycofywane?

Uchwały antysmogowe są aktami prawa miejscowego przyjmowanymi przez sejmiki województw. Określają między innymi, jakie urządzenia grzewcze i paliwa mogą być używane na danym obszarze oraz od kiedy obowiązują poszczególne ograniczenia. Uchwały takie funkcjonują w 14 województwach. Wojewódzkich uchwał antysmogowych nie przyjęły dotychczas woj. podlaskie i warmińsko-mazurskie.

Wprowadzane zmiany mają ograniczyć tzw. niską emisję, czyli zanieczyszczenia pochodzące między innymi z domowych kotłów i pieców. Ponieważ spaliny są odprowadzane na niewielkiej wysokości, w sezonie grzewczym gromadzą się w bezpośrednim otoczeniu budynków. Szczególnie problematyczne są stare urządzenia, w których paliwo spalane jest przy niskiej sprawności i wysokiej emisji pyłów oraz innych szkodliwych substancji.

Warto również uporządkować nazewnictwo. W ścisłym znaczeniu „kopciuchem” jest kocioł pozaklasowy, który nie spełnia wymagań żadnej klasy określonej w normie PN-EN 303-5:2012. Kotły klas 3 i 4 nie są więc urządzeniami bezklasowymi, jednak ze względu na ich parametry również są stopniowo wycofywane z użytkowania.

Klasa 5 i Ekoprojekt to nie to samo

Pojęcia „klasa 5” i „Ekoprojekt” bywają stosowane zamiennie, ale nie oznaczają dokładnie tego samego.

Klasa 5 wynika z normy PN-EN 303-5:2012 i określa między innymi wymagania dotyczące sprawności oraz emisji kotła. Ekoprojekt, nazywany również Ecodesignem, wynika z przepisów unijnych i wprowadza szerszy zakres kryteriów. Obejmuje między innymi sezonową efektywność energetyczną oraz limity emisji pyłu, tlenku węgla, organicznych związków gazowych i tlenków azotu.

Różnica ta ma praktyczne znaczenie. W części województw wcześniej zamontowane kotły klasy 5 mogą być użytkowane do końca swojej żywotności technicznej. W innych regionach docelowym wymaganiem jest Ekoprojekt, dlatego sam certyfikat klasy 5 może okazać się niewystarczający.

Przed zakupem kotła na paliwo stałe trzeba więc sprawdzić nie tylko jego klasę, ale również zgodność z Ekoprojektem i postanowienia uchwały obowiązującej w konkretnej lokalizacji. Lokalne przepisy mogą bowiem ograniczać możliwość montażu lub użytkowania nowych urządzeń spalających paliwo stałe.

Pomocnym narzędziem jest Lista Zielonych Urządzeń i Materiałów, czyli lista ZUM. Jeżeli zakup kotła na pellet lub kotła zgazowującego drewno ma zostać objęty dofinansowaniem z programu „Czyste Powietrze”, należy wybrać model znajdujący się w tym wykazie. Wpis na listę potwierdza spełnienie wymagań technicznych programu, w tym odpowiednich wymagań Ekoprojektu. Przed zakupem warto jednak sprawdzić dokładne oznaczenie modelu oraz jego aktualny status na liście.

Obecność urządzenia na liście ZUM nie zastępuje weryfikacji lokalnej uchwały antysmogowej. Urządzenie może spełniać wymagania programu dotacyjnego, a jednocześnie podlegać dodatkowym ograniczeniom obowiązującym w danym mieście lub województwie.

Kiedy trzeba wycofać kotły klas 3 i 4?

Poniższe zestawienie przedstawia podstawowe terminy, od których nie będzie można użytkować kotłów klas 3 i 4. Nie oznacza to, że po wskazanej dacie w każdym regionie można zamontować dowolny kocioł klasy 5. W wielu miejscach nowe urządzenia muszą spełniać wymagania Ekoprojektu, a niektóre samorządy wprowadziły dodatkowe ograniczenia dotyczące paliw stałych.

Województwo

Termin wycofania kotłów klas 3 i 4

Dolnośląskie: 1 lipca 2028 r.

Kujawsko-Pomorskie: 1 stycznia 2028 r.

Lubelskie: 1 stycznia 2027 r.

Lubuskie: 1 stycznia 2027 r.

Łódzkie: 1 stycznia 2028 r.

Małopolskie: 1 stycznia 2027 r.

Mazowieckie: 1 stycznia 2028 r.

Opolskie: 1 stycznia 2032 r.

Podkarpackie: 1 stycznia 2028 r.

Podlaskie: brak wojewódzkiej uchwały antysmogowej

Pomorskie: 1 września 2026 r.

Śląskie: 1 stycznia 2028 r.

Świętokrzyskie: zakaz obowiązuje od 1 lipca 2024 r.

Warmińsko-Mazurskie: brak wojewódzkiej uchwały antysmogowej

Wielkopolskie: 1 stycznia 2028 r.

Zachodniopomorskie: 1 stycznia 2028 r.

Terminy zostały zweryfikowane na podstawie zestawienia Ministerstwa Klimatu i Środowiska oraz oficjalnych informacji urzędów marszałkowskich.

Szczegółowe regulacje różnią się jednak w zależności od obszaru. Dotyczy to między innymi Wrocławia i dolnośląskich uzdrowisk, Krakowa, Warszawy i części gmin podwarszawskich, Sopotu, Zielonej Góry oraz Gorzowa Wielkopolskiego. W województwie świętokrzyskim od 1 lipca 2026 r. ograniczenia obejmują także starsze kotły klasy 5 – docelowo pozostają urządzenia spełniające wymagania Ekoprojektu.

Terminy wycofania kotłów klas 3 i 4. W części województw obowiązują dodatkowe wymagania dotyczące Ekoprojektu, rodzaju paliwa lub możliwości stosowania urządzeń na paliwa stałe.

Czy wymiana kotła oznacza konieczność pełnej termomodernizacji?

Uchwały antysmogowe dotyczą przede wszystkim urządzeń grzewczych i stosowanych paliw. Nie wprowadzają jednego ogólnopolskiego obowiązku, zgodnie z którym każdy właściciel domu musiałby w tym samym terminie ocieplić ściany, wymienić okna i zmodernizować całą instalację.

Nie oznacza to jednak, że przy planowaniu inwestycji warto ograniczyć się wyłącznie do kotłowni. Nowe źródło ciepła powinno być dobrane do rzeczywistego zapotrzebowania budynku na energię. W nieocieplonym domu z nieszczelną stolarką nawet nowoczesne urządzenie może pracować nieefektywnie i generować wyższe koszty, niż zakładano.

Z tego względu w programie „Czyste Powietrze” zakres przedsięwzięcia określa się na podstawie audytu energetycznego. W zależności od standardu budynku inwestycja może obejmować samo źródło ciepła, samą termomodernizację lub połączenie obu tych zakresów.

Najważniejsze jest więc indywidualne podejście. Nie każdy dom wymaga wykonania wszystkich możliwych prac, ale przed wyborem urządzenia warto sprawdzić, które działania rzeczywiście ograniczą zużycie energii i koszty ogrzewania.

Jak program „Czyste Powietrze” może wesprzeć inwestycję?

Program „Czyste Powietrze” wspiera właścicieli i współwłaścicieli domów jednorodzinnych w wymianie nieefektywnych źródeł ciepła oraz poprawie efektywności energetycznej budynków.

Dofinansowanie może obejmować między innymi:

• zakup i montaż kwalifikowanego źródła ogrzewania,
• ocieplenie ścian, dachu, stropów lub podłóg,
• wymianę okien, drzwi i bram garażowych,
• modernizację instalacji centralnego ogrzewania,
• wentylację mechaniczną z odzyskiem ciepła,
• audyt energetyczny i dokumentację wymaganą przez program.

Program przewiduje trzy poziomy dofinansowania: podstawowy do 40%, podwyższony do 70% oraz najwyższy do 100% kwalifikowanych kosztów netto. Poziom wsparcia zależy od dochodów, a w przypadku najwyższej dotacji również od standardu energetycznego budynku.

Przed rozpoczęciem inwestycji wymagany jest audyt energetyczny, a po jej zakończeniu – świadectwo charakterystyki energetycznej. Samo złożenie wniosku nie gwarantuje przyznania lub wypłaty dotacji. Konieczne jest spełnienie warunków programu, prawidłowy dobór urządzeń i wykonawców oraz właściwe udokumentowanie prac.

Dlaczego warto rozpocząć przygotowania wcześniej?

W wielu województwach kotły klas 3 i 4 trzeba wycofać w latach 2026–2028. Jednocześnie właściciele domów mogą korzystać z programu, który pomaga sfinansować inwestycje wymagane przez uchwały antysmogowe lub uzasadnione stanem technicznym budynku.

Nie oznacza to, że decyzję należy podejmować pochopnie. Przeciwnie – modernizację warto zacząć od sprawdzenia przepisów, wykonania audytu i porównania dostępnych rozwiązań.

Odkładanie inwestycji do ostatniego sezonu przed wejściem zakazu może ograniczyć czas na wybór urządzenia, wykonawcy i właściwego zakresu prac. Decyzja podejmowana pod presją zwiększa ryzyko zakupu przewymiarowanego źródła ciepła, wyboru niedopasowanej technologii lub popełnienia błędów w dokumentacji.

Zasady programu mogą się zmieniać, czego przykładem są modyfikacje obowiązujące od 20 lipca 2026 r. Nie ma podstaw, aby sugerować, że środki znikną z dnia na dzień. Rozsądne jest jednak sprawdzenie możliwości uzyskania dotacji, zanim upłynie termin wynikający z uchwały i inwestycja będzie musiała zostać sfinansowana w krótkim czasie.

Od czego zacząć?

1. Sprawdź klasę i wiek kotła. Informacji szukaj na tabliczce znamionowej, w instrukcji lub dokumentacji technicznej. Brak dokumentu potwierdzającego klasę może oznaczać, że urządzenie będzie traktowane jako pozaklasowe.
2. Zweryfikuj przepisy dla dokładnej lokalizacji. Ogólny termin dla województwa może nie uwzględniać bardziej rygorystycznych zasad obowiązujących w konkretnym mieście, gminie lub uzdrowisku.
3. Oceń cały budynek. Audyt energetyczny pomoże ustalić, czy wystarczy wymiana źródła ciepła, czy warto połączyć ją z ociepleniem, wymianą stolarki lub modernizacją instalacji.
4. Sprawdź aktualne zasady dofinansowania przed zakupem. Zweryfikuj zakres kosztów kwalifikowanych, wymagane dokumenty oraz obecność wybranego urządzenia na liście ZUM.

Dlaczego warto zaplanować modernizację?

Wycofywanie najbardziej emisyjnych kotłów jest procesem, którego terminy zostały już określone w uchwałach antysmogowych. Dla wielu właścicieli domów wymiana źródła ciepła będzie więc konieczna niezależnie od tego, czy zdecydują się na nią dziś, czy dopiero przed wejściem zakazu.

Wcześniejsze przygotowanie nie oznacza konieczności natychmiastowego podpisania umowy. Pozwala natomiast spokojnie ocenić stan budynku, porównać technologie, zaplanować budżet i sprawdzić możliwość uzyskania wsparcia.

Jeżeli Twój kocioł będzie musiał zostać wycofany, warto rozważyć modernizację w okresie, w którym część kosztów może zostać pokryta z programu „Czyste Powietrze”, zamiast pozostawiać całą inwestycję na ostatni moment.

Artykuł ma charakter informacyjny. W przypadku rozbieżności decydujące znaczenie ma aktualna treść właściwej uchwały antysmogowej oraz dokumentacja programu „Czyste Powietrze”.

Źródła i podstawa prawna

1. Ministerstwo Klimatu i Środowiska (2025), Uchwały antysmogowe, Portal Gov.pl.
2. Ministerstwo Klimatu i Środowiska (2025), Tabelaryczne zestawienie obowiązujących uchwał antysmogowych, Biuletyn Informacji Publicznej Ministerstwa Klimatu i Środowiska.
3. Najwyższa Izba Kontroli (2025), Realizacja uchwał antysmogowych. Informacja o wynikach kontroli.
4. Komisja Europejska (2015), Rozporządzenie Komisji (UE) 2015/1189 z dnia 28 kwietnia 2015 r. w sprawie wykonania dyrektywy 2009/125/WE w odniesieniu do wymogów dotyczących Ekoprojektu dla kotłów na paliwo stałe, Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej, L 193 z 21.07.2015, s. 100–114.
5. Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (2026), Program priorytetowy „Czyste Powietrze” – dokumenty obowiązujące dla naboru od 20 lipca 2026 r.
6. Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (2026), Nowy program „Czyste Powietrze” – nabór od 20 lipca 2026 r. Pytania i odpowiedzi, aktualizacja z 20.07.2026 r.
7. Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (2026), Na co i ile – zakres dofinansowania w programie „Czyste Powietrze”, aktualizacja z 20.07.2026 r.
8. Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego (b.d.), Uchwała antysmogowa – informacje ogólne, Portal Jakości Powietrza Województwa Łódzkiego r.
9. Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego (b.d.), Uchwały antysmogowe, portal „Małopolska w zdrowej atmosferze” r.
10. Urząd Marszałkowski Województwa Pomorskiego (b.d.), Uchwały antysmogowe – najczęściej zadawane pytania, Portal Jakości Powietrza Województwa Pomorskiego r.
11. Urząd Marszałkowski Województwa Podkarpackiego (b.d.), Kiedy muszę wymienić swój piec?, Portal Powietrze Podkarpackie r.
12. Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego (b.d.), Uchwała antysmogowa dla województwa śląskiego, portal „Śląskie. Przywracamy Błękit” r.
13. Samorząd Województwa Opolskiego (2021), Dbamy o środowisko – zmiana uchwały antysmogowej r.
14. Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego (2024), Kampania antysmogowa – terminy wymiany urządzeń grzewczych.
15. Sejmik Województwa Kujawsko-Pomorskiego (2019), Uchwała nr VIII/136/19 z dnia 24 czerwca 2019 r. w sprawie wprowadzenia ograniczeń i zakazów w zakresie eksploatacji instalacji, w których następuje spalanie paliw.
16. Urząd Marszałkowski Województwa Lubelskiego (b.d.), Uchwała antysmogowa dla województwa lubelskiego, Portal Ochrony Powietrza.